996, Vấn đề tổ tiên và việc trả nợ: Vì sao lao động quá mức không phải vấn đề của nỗ lực cá nhân

1. 996 không phải vấn đề của lập trình viên, mà là vấn đề giai cấp

996 thường được hiểu là làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày mỗi tuần. Theo cách sắp xếp này, một tuần ít nhất là 72 giờ làm việc.

Đây không phải là “bận một chút”, mà là một trật tự lao động kiệt kiệt kéo dài: cơ thể, thời gian, hôn nhân, gia đình và cả khả năng tương lai đều bị đánh đổi. Dữ liệu công khai cho thấy, luật lao động Trung Quốc quy định thời gian làm việc của người lao động thông thường không nên vượt quá 8 giờ mỗi ngày, trung bình không quá 44 giờ mỗi tuần. Từ đó có thể thấy, 996 không phải là một kiểu sống vì lý tưởng của “chủ nghĩa cần cù”, mà là một trật tự lao động xám kéo dài giữa luật pháp, thực tế và quyền lực doanh nghiệp.

Nhiều người hiểu 996 là vấn đề của lập trình viên, như thể chỉ cần không làm trong ngành công nghệ hay không viết mã thì có thể tránh được số phận này.

Đó là một ngộ nhận.

996 không có mối liên hệ bản chất với nghề lập trình nói riêng. Trong những bối cảnh xã hội, cấu trúc ngành và thị trường lao động khác nhau, lập trình viên có thể là nghề kỹ thuật thu nhập cao, cũng có thể bị ép thành lao động tiêu hao cường độ cao.

Điều đáng nói không nằm ở “lập trình viên”, mà nằm ở vị trí giai cấp của người lao động, việc họ có “tấm đệm” gia đình hay không, có sự bảo vệ của cộng đồng hay không, có nguồn lực tài sản dự phòng hay không, và có cơ chế thoát ra hay không.

Viết code trong cùng một ngành, có người chọn nghề này trong bối cảnh được bảo vệ bởi nguồn lực và thể chế; có người bước vào khi không còn lối thoát.

Người đầu tiên là lựa chọn nghề nghiệp.

Người thứ hai là trả nợ bằng lao động.

2. Vấn đề “tổ tiên”: Bạn không bắt đầu từ con số 0

Rất nhiều người thích nói rằng “thế hệ trẻ phải tự làm lấy của mình”. Câu này nghe có vẻ công bằng, nhưng thực ra rất tàn nhẫn.

Con người chưa bao giờ bắt đầu từ điểm 0. Trước khi một người ra đời, tổ tiên và cha mẹ của họ đã phải đưa ra nhiều lựa chọn: có nên di cư hay không, có nên tích lũy tài sản hay không, có giữ nhà cửa và đất đai hay không, có theo học kỹ thuật hay không, có xây dựng nhân mối hay không, có duy trì tộc họ và cộng đồng hay không, có kiểm soát sinh sản hay không, có để con cái được tiếp cận nền giáo dục thực sự hữu ích hay không.

Những lựa chọn ấy không biến mất khi một thế hệ qua đời. Chúng tiếp tục đè lên đời con bằng hình thức nhà cửa, nợ nần, bằng cấp, tư cách thành phố, năng lực ngôn ngữ, nguồn lực nghề nghiệp, nhận thức rủi ro và thói quen gia đình.

Đây là điều tôi gọi là “vấn đề tổ tiên”.

“Vấn đề tổ tiên” không phải là phê phán mù quáng người đi trước, cũng không phải đổ toàn bộ trách nhiệm cho thế hệ trước. Nó chỉ ra rằng: những phán đoán mà một gia đình đã thực hiện trong nhiều thập kỷ biến động xã hội sẽ trở thành ranh giới thực tế cho thế hệ sau.

Nếu thế hệ trước không tích lũy được tài sản, thế hệ sau sẽ phải dùng lương bổng để bù đắp; nếu thế hệ trước không xây dựng được nguồn lực nghề nghiệp, thế hệ sau sẽ phải cắm cúi cạnh tranh gắt gao trong thị trường tuyển dụng; nếu thế hệ trước tin rằng “chịu cực thì sẽ có đường thoát”, thế hệ sau có thể bị đẩy vào một hệ thống chỉ có “chịu cực” mà không có lối thoát.

Đây mới là ý nghĩa hiện thực của “trả nợ”.

Nó không phải là báo ứng huyền học, mà là một cuốn sổ nợ mang tính cấu trúc xã hội.

3. Nghề nghiệp có thể bị “làm thấp” theo nguồn gốc giai cấp của người hành nghề

Khi lập trình viên mới nổi lên như một nghề hot ở Trung Quốc, nó từng được đóng khung như biểu tượng thu nhập cao, công nghệ, văn phòng trắng, và công nghiệp tương lai. Nhưng khi hàng loạt con em gia đình bình thường đổ dồn vào ngành này, nó nhanh chóng lộ ra màu “lao động phổ thông”: cường độ cao, cạnh tranh gay gắt, dễ thay thế, tuổi trẻ hóa nhanh, thải loại nhanh.

Điều đó phơi bày một sự thật tàn khốc:

Độ trang trọng của một nghề không chỉ do độ “kỹ thuật” quyết định, mà còn do nguồn gốc giai cấp của những người làm nghề đó.

Nếu một ngành chủ yếu do những người có tài sản, có địa vị, có mạng lưới ngành, có đường lui thì giữ trong tay, nó dễ dàng trở nên sang trọng, ổn định và có rào cản.

Nếu một ngành thu hút nhiều con em gia đình thiếu tích lũy vốn, mà họ chỉ có bằng cấp và giờ làm để ép mình, ngành đó sẽ nhanh chóng biến thành một đường đua ép lực.

Bề ngoài trông như cuộc nội chiến cạnh tranh của ngành.

Thực chất, đó là hàng loạt người không có đường lui cùng đi vào một kênh, rồi cùng nhau kéo sức mặc cả của mỗi người xuống.

Điều nhà tư bản ưa thích không phải một ngành nghề cụ thể nào, mà là một đội ngũ không có đường lui, sợ mất việc, sẵn sàng làm thêm giờ và có thể thay thế. Khi số người như vậy đủ đông, bất kỳ nghề nào vốn từng được coi trang trọng cũng có thể bị đẩy thành “công việc mồ hôi”.

Nghề nghiệp không tự thân vốn quý.

Địa vị của nghề phụ thuộc vào ai đang ở trong đó, và họ có khả năng từ chối điều kiện tệ xấu hay không.

4. Vì sao người bình thường lại chấp nhận 996

Muốn hiểu 996, không thể chỉ nhìn vào quy chế công ty mà phải nhìn người lao động xuất phát từ đâu.

Nhiều con em gia đình bình thường vào đô thị lớn không phải vì họ đã thật sự có vốn sống đô thị, mà vì họ bị đẩy bởi giáo dục, bằng cấp và thị trường việc làm vào đó. Họ không có đủ tài sản phía sau, không có nghề nghiệp gia đình để dựa vào, cũng không có cộng đồng nghề nghiệp trưởng thành.

Họ phải tự dùng lương để trả tiền thuê nhà, đi lại, quan hệ xã hội, hôn nhân, y tế, học tập và cả sự bất định của tương lai.

Trong điều kiện ấy, 996 không phải là lựa chọn chủ động mà là sự chấp nhận bắt buộc.

1. Chi phí từ chối quá đắt

Một người có đường lui có thể nói “không”.

Một người không có đường lui chỉ có thể nuốt chữ “không”.

Bạn có dự trữ, bố mẹ có thể trợ giúp được không, có nhà ở chưa, có thể chịu được mất việc nửa năm không, có đang gánh nợ gia đình hay không—những điều này quyết định liệu bạn có thể từ chối một công việc bóc lột hay không.

Khi thiếu những điều kiện này, “sự lựa chọn” chỉ là một từ trên giấy.

2. Quá nhiều người thay thế

996 tồn tại không chỉ vì doanh nghiệp cứng rắn, mà còn vì có quá nhiều người sẵn sàng chấp nhận điều kiện như vậy.

Khi sau một vị trí có hàng loạt người xin việc, sức mặc cả của người lao động giảm đi. Dù giận bao nhiêu, cá nhân khó thể đổi luật một cách đơn lẻ.

Bạn không làm, có người khác sẽ làm.

Bạn chịu không nổi, người khác sẽ chịu thay.

Bạn nghĩ mình đang phản kháng, nhưng công ty chỉ đang chờ người trẻ hơn, rẻ hơn, sẵn sàng làm thêm lâu hơn.

3. Gia đình đẩy con vào một con đường duy nhất

Nhiều gia đình có kỳ vọng rất đơn tuyến cho con: thi cử, vào thành phố, có việc văn phòng trắng, mua nhà, cưới xin, sinh con.

Nhưng con đường đó đã không còn là đường thăng tiến ổn định, mà là một kênh lọc cao chi phí, cạnh tranh gay gắt và nợ nần dày đặc.

Cha mẹ nghĩ rằng mình đã đưa con vào “nghề tốt”.

Thực ra có thể chính họ đã đưa con vào một dây chuyền sản xuất có mức kiểm soát cao hơn.

5. Từ “ăn con theo kiểu cổ điển” đến “ăn con kiểu hiện đại”

Có một cách nói thẳng thắn nhưng đúng: xã hội cổ xưa tiêu thụ trực tiếp con người, xã hội hiện đại tiêu thụ con người bằng hình thức văn minh hơn, bề ngoài trang trọng hơn.

Ngày xưa là nạn đói, lao dịch, lao động thể lực nặng, huy động vô công đức và tước đoạt sinh tồn trần trụi; bây giờ là tiền nhà, 996, lương thấp, giá nhà đắt, rủi ro môi trường, chi phí lập gia đình và sinh sản cao, cùng nguy cơ bị loại khỏi lao động.

Hình thức thay đổi, còn logic thì chưa hề biến mất.

Con người không còn bị bán thẳng tay như trước; chúng ta đưa trẻ vào giáo dục cường độ cao và nhà máy đổ mồ hôi. Giới trẻ không còn bị huy động công khai như thời cổ, mà với bằng cấp, tiền nhà, gánh nợ và kỳ vọng gia đình, họ tự nguyện bước vào lao động quá mức.

Đây là điểm “lạnh” hơn của xã hội hiện đại:

Nó không nhất thiết mệnh lệnh bạn hy sinh trực diện, nhưng khiến bạn không còn đường nào khác.

Bởi vậy, bóc lột không còn là roi da, mà là KPI, hiệu suất, cắt giảm nhân sự, áp lực nợ, phân biệt tuổi tác và “nếu bạn không làm thì người khác sẽ làm”.

Đây không phải là thắng lợi của văn minh, mà là nâng cấp cách thức tiêu thụ con người.

6. Thành phố thu lại “dân số thặng dư” theo cách của riêng nó

996, giá nhà cao, sinh ít, trì hoãn hôn nhân, kiệt sức, lo âu, kiệt sức thể chất, nhìn bề ngoài như nhiều vấn đề riêng lẻ, nhưng có thể hiểu chung trong một đường dây.

Rất nhiều con em gia đình bình thường khi vào thành phố nhận ra mình có thể làm việc, nhưng khó xây dựng chỗ đứng thật sự; có thể tiêu dùng nhưng khó tích lũy tài sản; có thể hẹn hò nhưng khó gánh vác hôn nhân và sinh con; có thể thuê nhà nhưng khó tạo dựng gia đình.

Do đó, họ trở thành “pin sống bằng thịt” trong thành phố: khi trẻ sẽ bơm ra sức lực thể chất, trí lực, cảm xúc và thời gian; sang trung niên nếu không lên quản lý, không nắm tài sản hay nguồn lực, rất dễ bị thay bởi lớp người trẻ tiếp theo.

Thành phố cần họ lao động, chứ không nhất thiết cần họ ở lại.

Ngành công nghiệp cần họ làm thêm giờ, nhưng không nhất thiết cấp cho họ đời sống gia đình.

Công ty cần tính khả dĩ bóc lột khi họ còn trẻ, nhưng không nhất thiết chịu chi phí khi sức khỏe của họ suy giảm.

Điểm tàn bạo nhất của 996 không chỉ là thời gian làm việc quá dài, mà là nó xé vụn các giai đoạn của đời người: đầu hai mươi chạy đua, đầu ba mươi trả nợ nhà, đến bốn mươi đã lo sợ bị đào thải, đến lúc thực sự cần sự ổn định thì mới phát hiện sự ổn định chưa bao giờ thuộc về mình.

Đây là “trả nợ” theo nghĩa hiện đại.

Không phải ai đó cầm dao dọa bạn chết, mà là buộc bạn dùng tuổi trẻ, sức khỏe, mối quan hệ thân mật, khả năng sinh sản và sự ổn định tinh thần để dần dần trả cho những vấn đề cha ông chưa giải quyết.

7. Vì sao “tự lực hành trình” lại trở thành độc hại

Những người bào chữa cho 996 thường nói “thanh niên phải phấn đấu”, “không chịu khó thì không có thành công”, “không chịu cực thì vô dụng”.

Điểm nguy hiểm nhất là các câu này gói ghém sự áp bức cấu trúc thành bài kiểm tra đạo đức của cá nhân.

Một người phản đối 996 không có nghĩa là lười; một người không muốn đổi sức khỏe lấy lương không có nghĩa là thiếu tham vọng; một người từ chối bị bóc lột vô hạn không có nghĩa là không có giá trị.

Điều đáng hỏi là:

Vì sao một người bình thường phải liên tục hy sinh giấc ngủ, đời sống gia đình, sức khỏe và phẩm giá mới đạt được điều kiện sống cơ bản trong đô thị?

Nếu một xã hội khiến “không bị bóc lột” trở thành hàng xa xỉ, thì vấn đề không nằm ở cá nhân, mà nằm ở cấu trúc.

Làm việc quên mình không phải là vấn đề.

Đặt sự cam chịu bắt buộc của những người không có đường lui thành “đấu tranh” mới là vấn đề.

8. Điều thực sự cần tránh không phải 996, mà là không có đường lui

Nếu không muốn con cái mình tiếp tục rơi vào bẫy lao động kiểu 996, điều cần tránh thật sự không phải là một ngành nghề nào đó, mà là tình trạng không có đường lui.

Mười năm trước, nhiều người không tin lập trình viên có thể biến thành lao động khổ sai. Hai mươi năm trước, cũng nhiều người không tin rằng bằng cấp có thể mất giá, lớp trắng có thể kiệt sức, và tầng lớp trung lưu đô thị có thể sống hết cả đời vì quá tải nợ nhà.

Điều đó cho thấy việc dồn vào một ngành “nóng” rất nguy hiểm.

Điều quan trọng thực sự là gia đình có thể để lại cho thế hệ sau một đường lui hay không.

1. Đừng chỉ nuôi bằng cấp, hãy nuôi cả tài sản và khả năng di cư

Bằng cấp quan trọng, nhưng không phải là đường lui.

Đường lui thật sự gồm tài sản, tổ hợp kỹ năng, khả năng di chuyển, năng lực ngôn ngữ, phán đoán ngành nghề, nguồn thông tin, sức khỏe thể chất và sức bền tinh thần. Chỉ có bằng cấp mà thiếu đường lui, con người càng dễ bị ngành áp lực cao nuốt chửng.

Bởi họ có vẻ như có lựa chọn, nhưng thực ra không có lựa chọn thật sự.

2. Đừng chỉ dạy con biết chịu đựng, hãy dạy con nhận diện cấu trúc xấu

Nhiều gia đình giáo dục tệ nhất con cái bằng câu duy nhất “chịu thêm chút nữa”.

Đúng là chịu đựng có chỗ quan trọng, nhưng nó không thể thay thế phán đoán. Mỗi người phải phân biệt: khó khăn nào là chi phí để trưởng thành, khó khăn nào chỉ là chi phí mà người khác đẩy sang cho mình.

Nếu một công việc kéo dài lâu làm hỏng sức khỏe, phá vỡ đời sống, không tạo tích lũy, không có sức mặc cả và cũng không tạo tương lai, thì đó không phải là rèn luyện, mà là sự tiêu hao.

3. Đừng mơ rằng chỉ cần nỗ lực cá nhân sẽ đi qua được rào cản giai cấp

Nỗ lực cá nhân hữu ích, nhưng không toàn năng.

Di chuyển giai cấp chưa bao giờ là đột phá điểm đơn lẻ; nó là kết quả tổng hợp của nguồn lực gia đình, môi trường xã hội, chu kỳ ngành nghề và năng lực cá nhân. Người thường tất nhiên phải cố gắng, nhưng còn cần biết nỗ lực của mình nên hướng về đâu.

Nỗ lực sai hướng chỉ khiến ai cũng cạn kiệt nhanh hơn.

4. Đừng để con cái trả giá thay cho những phán đoán sai của gia đình

Một gia đình thực sự có trách nhiệm không phải đẩy con vào ngành “hot”, cường độ cạnh tranh cao, dễ tạo tiền nhanh nhất, mà là giảm tối đa mức độ mà con phải bị buộc bán thời gian trong tương lai.

Nếu gia đình không có tài sản, hãy sớm xây dựng tổ hợp kỹ năng; nếu không có nhân mối, hãy bồi đắp năng lực nắm thông tin; nếu không có gốc rễ thành thị, hãy tính trước đường di chuyển; nếu không có nguồn lực nghề nghiệp, đừng tin mù quáng rằng “chỉ cần học xong một tấm bằng là xong”.

Nếu không, khi con cái trưởng thành họ sẽ đối mặt không phải là lựa chọn sống, mà là một danh sách nợ do lịch sử gia đình đúc ra.

9. Kết luận: 996 không phải phúc lợi, mà là hóa đơn của tổ tiên

996 không phải là phúc lành, mà là hồi chuông cảnh báo.

Nó cho ta thấy trong một xã hội có quá nhiều người không có đường lui, quá nhiều người chỉ có thể tồn tại bằng cách bán thời gian của mình để lấy tư cách sinh tồn, và quá nhiều lời biến vấn đề cấu trúc thành đổ tại cá nhân thiếu siêng năng.

Điều đáng phản tư không phải là “tại sao giới trẻ không muốn tăng ca”, mà là: tại sao có quá nhiều người tuy không muốn mà vẫn buộc phải tăng ca?

Tại sao lời hứa giáo dục leo thang, nhưng cuối cùng lại đưa con người vào lao động quá mức?

Tại sao thành phố hấp thụ lực lượng lao động nhưng không trao cho họ một cuộc sống ổn định?

Tại sao gia đình đưa con vào những nghề được xem là “tốt”, nhưng không trao cho họ khả năng chống lại cấu trúc xấu?

“Trả nợ” chính là khoảng trống cấu trúc mà người đi trước để lại, cuối cùng thế hệ sau dùng tuổi trẻ, sức khỏe, đời sống hôn nhân và khả năng sinh sản để thanh toán.

Đây mới là sự tàn bạo sâu xa nhất của 996.

Nó không phải là thói xấu của một ngành nghề nào, mà là hóa đơn số phận mà một thế hệ cùng chịu trong vị trí giai cấp, lựa chọn gia đình và thị trường lao động.

Vấn đề tổ tiên không phải là chuyện đã qua.

Nó vẫn tiếp tục sống trong thể chất của thế hệ kế tiếp qua tiền lương, tiền nhà, nợ nhà, tăng ca, lo âu và sự thiếu đường lui.

Nếu bạn quan tâm đến cấu trúc gốc rễ và di chuyển giai cấp, có thể tham khảo “Xung đột gia đình trong chuyển động giai cấp” và “ảo tưởng của tầng lớp trí thức”.

Câu hỏi thường gặp

Khung phân tích của bài viết đến từ đâu?

Bài viết chủ yếu tiếp cận từ xã hội học, phân tích giai cấp và quan sát cá nhân, tham chiếu trường phái Bourdieu (vốn văn hóa), truyền thống Marx và nghiên cứu xã hội đương đại tại Trung Quốc, chứ không phải là áp dụng máy móc một lý thuyết đơn lẻ.

Bài viết đang khuyến khích hay phê phán một hành vi xã hội nào không?

Thái độ của bài viết thiên về mô tả và phân tích, hơn là phán xét đạo đức trực diện. Tác giả muốn thể hiện tính phức tạp của vấn đề cấu trúc; người đọc có thể kết hợp trải nghiệm bản thân để tự đưa ra phán quyết.

Các ví dụ trong bài có đại diện như thế nào?

Các trường hợp và quan sát có tính gợi mở, nhưng không đại diện theo nghĩa thống kê phổ quát. Nên kết hợp đọc cùng dữ liệu rộng hơn và nghiên cứu sâu hơn để tránh suy diễn quá mức.

Muốn tìm hiểu thêm chủ đề liên quan thì làm gì?

Trong chuyên mục quan sát giai cấp của trang, còn nhiều bài liên quan về hoàn cảnh lao động, vốn tri thức, xung đột gia đình và bậc thang văn hóa; bạn có thể xem tại trang phân loại blog.

Tài liệu tham khảo

• Bộ Tài nguyên Nhân lực và An sinh Xã hội cùng Tòa án Nhân dân Tối cao công bố các vụ tranh chấp lao động về làm thêm giờ điển hình
• Cơ quan nhà nước phát tín hiệu cảnh báo ai bởi các vụ việc điển hình “996” của Trung ương Nhân dân | Nhân Dân Nhật báo
• 996.ICU
• Phong trào 996.ICU ở Trung Quốc: Thay đổi quan hệ lao động và khả năng hành động của người lao động trong ngành công nghệ
• Điều kiện làm việc & Thời gian làm việc tại Trung Quốc - L&E Global