Chi phí của các mối quan hệ người lớn, thay đổi vòng bạn bè và di chuyển giai cấp

Vấn đề: Việc thường xuyên thay đổi vòng bạn bè có làm tổn thương nhân cách của một người không?

Một người trong các giai đoạn khác nhau của cuộc đời thường xuyên thay đổi bạn bè: thời đi học là một nhóm bạn, vài năm sau lại là một nhóm khác; vì thay đổi môi trường, thay đổi bản sắc, thay đổi nghề nghiệp, khiến vòng bạn bè cũ gần như bị thay thế hoàn toàn.

Điều này có làm tổn thương khả năng giao tiếp phức tạp và nhân cách của một người không?

Mở rộng hơn, nếu một người liên tục trải qua vòng lặp:

Mất niềm tin vào con đường chính → Trốn chạy → Đầu tư lại vào hệ thống mới → Mất khớp lại một lần nữa

thì biến số cốt lõi thực sự thúc đẩy việc di chuyển và chuyển hướng của họ là gì? Là xung đột giá trị, nhu cầu nhận diện bản sắc, mức chấp nhận rủi ro, thiếu cảm giác kiểm soát, hay khó khăn với cam kết dài hạn?

Nếu mô hình hóa thành một mô hình quyết định có thể lặp lại, bước tiếp theo nên được thiết kế như thế nào để tránh xem “đổi môi trường” như một phương án thay thế cho các khoảng trống năng lực có tính cấu trúc?

Một, Quan hệ tuổi thơ hình thành tự nhiên, còn quan hệ khi trưởng thành phải duy trì thêm

Nói chung, bản năng xã hội và cơ chế sinh học của con người liên quan mật thiết. Con người không phải bản chất phù hợp với việc mở rộng vô hạn một xã hội quy mô lớn; con người còn gần với lối sống “bộ lạc” hơn.

Con người sẽ tự nhiên hình thành các mối quan hệ xã hội, đồng thời tự nhiên học cách xử lý mạng lưới xã hội xung quanh. Ở một mức độ nào đó, năng lực ngôn ngữ, sự phát triển trí tuệ và năng lực xã giao có thể đã phát triển đồng bộ với nhau. Trẻ em không cần rèn luyện cố ý, vẫn tự nhiên học ngôn ngữ từ môi trường sống; tương tự, trẻ em cũng tự nhiên kết bạn với những người lớn lên cùng mình.

Tuy nhiên, cửa sổ hình thành quan hệ tự nhiên này có giới hạn. Giống như sau khi qua giai đoạn tiếp thu ngôn ngữ tự nhiên mà học ngôn ngữ mới sẽ trở nên tốn công hơn, việc tạo lập quan hệ xã hội khi đã trưởng thành cũng thường đòi hỏi chi phí bổ sung.

Bạn bè thời nhỏ, họ hàng, bạn cùng lớp, quan hệ láng giềng đều được hình thành trong môi trường chi phí thấp; trong khi bạn bè, đồng nghiệp, cộng sự, quan hệ tầng lớp sau khi trưởng thành lại phụ thuộc nhiều hơn vào lợi ích, bản sắc, nguồn lực, mục tiêu chung và sự duy trì lâu dài.

Vì vậy, việc thường xuyên thay đổi bạn bè khi trưởng thành không chỉ là vấn đề “tính cách không ổn định”. Nó thường phản ánh rằng cách tồn tại, vị trí giai cấp, hệ giá trị hoặc cấu trúc rủi ro của một người đã thay đổi.

Có thể hiểu như sau:

Quan hệ thời thơ ấu như tay chân bẩm sinh, còn quan hệ trưởng thành như chân tay giả. Chân tay giả vẫn dùng được, nhưng hiếm khi tự nhiên, linh hoạt và không tốn chi phí như tay chân bẩm sinh.

Giả thuyết “não xã hội” của Dunbar cũng giải thích vấn đề tương tự từ một góc nhìn khác: con người không thể duy trì ổn định số lượng quan hệ vô hạn; các mạng lưới xã hội phức tạp bị giới hạn bởi dung lượng nhận thức và tần suất tương tác. Nói cách khác, nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn, mà duy trì quan hệ tự thân đã là một chi phí.

Hai, Bản chất biến động vòng bạn bè thường là biến động vị trí giai cấp

Trong xã hội hiện đại quy mô lớn, bản thân đã vượt quá quy mô cộng đồng bộ lạc tự nhiên của con người. Một xã hội với hàng nghìn, hàng chục nghìn hay hàng triệu người không thể duy trì chỉ bằng niềm tin giữa người quen; nó buộc phải dựa trên thể chế, tổ chức, cấu trúc giai cấp, phân công nghề nghiệp và trật tự bản sắc.

Vì vậy, nhiều quan hệ xã hội được “tạo ra” sau khi trưởng thành thường mang tính giai cấp.

Việc một người thay đổi vòng bạn bè thường không chỉ là “tôi không còn thích những người cũ nữa”, mà là vị trí của họ đã thay đổi:

• Hoặc là thăng tiến giai cấp, bước vào một tầng lớp trước đây không thuộc về mình;
• Hoặc là suy giảm giai cấp, buộc phải rời khỏi vòng bạn cũ;
• Hoặc di chuyển sang hệ thống mới, trong khi quan hệ cũ không còn có thể hỗ trợ;
• Hoặc xung đột giữa bản sắc cũ và mục tiêu mới.

Lúc này, sự thay đổi vòng bạn bè không còn là vấn đề cảm xúc thuần túy, mà là vấn đề tái định vị bản sắc.

Ba, Khi thăng tiến giai cấp: Hiện tượng Cô bé Lọ Lem và hiện tượng gia tộc Woodville

Câu chuyện thăng tiến giai cấp điển hình nhất là cái gọi là “hiện tượng Cô bé Lọ Lem”. Trong cổ tích, khi Cinderella cưới hoàng tử thì câu chuyện kết thúc. Nhưng trong thực tế, câu chuyện thật sự bắt đầu ngay sau hôn nhân.

Bởi Cinderella không phải một con người trừu tượng. Cô mang theo quá khứ, họ hàng, bạn bè, thói quen, bản năng giai cấp và cách hành xử của mình vào triều đình. Mối quan hệ cũ và môi trường mới tất yếu sẽ xung đột.

Hiện tượng này không hiếm trong lịch sử. Thời Nội chiến Hoa Hồng, Edward IV cưới Elizabeth Woodville. Gia tộc Woodville vốn không phải quý tộc bậc cao của hoàng gia, nhưng nhờ hôn nhân đã nhanh chóng giành được vị thế chính trị. Điều này tất yếu làm dấy lên sự bất mãn và phân rã nội bộ tầng lớp York.

Bản thân Elizabeth Woodville có thể chưa làm gì sai, nhưng khi gia tộc của bà đột ngột đi vào trung tâm quyền lực, phân phối lợi ích ban đầu bị thay đổi. Quý tộc cũ sẽ cảm thấy bị gạt ra, trật tự cũ cảm thấy bị phá vỡ, nên mâu thuẫn trở nên không tránh khỏi.

Hiện tượng này cho thấy:

Thăng tiến giai cấp không phải việc một người duy nhất đi lên, mà là người đó bước lên vị trí mới cùng với các mối quan hệ cũ, thói quen cũ, món nợ cũ và tình nghĩa cũ.

Nếu không xử lý được mâu thuẫn giữa các quan hệ cũ và vị trí mới, rất dễ xuất hiện “hiện tượng Woodville”: người thăng tiến bước vào tầng lớp mới, nhưng tầng lớp cũ cũng kéo vào cấu trúc quyền lực mới, làm phát sinh sự bài xích trong tầng lớp mới.

Bốn, Vấn đề Gongsun Hong: Vì sao bạn bè cũ dễ phản bội?

Một hiện tượng phổ biến hơn là “vấn đề Gongsun Hong”.

Khi một người lên chức cao, hay bước vào vị trí cao hơn, những người bạn cũ, người thân cũ, bạn học cũ bắt đầu tìm đến. Họ có thể muốn ôn chuyện cũ, có thể muốn vay mượn tài nguyên, xin chăm nom, tạo quan hệ, trục lợi. Người thăng tiến ban đầu thường ngại cự tuyệt, nên họ tiếp đãi, giúp đỡ, duy trì tình cảm cũ.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ:

Nếu năng lực, bản sắc, nguồn lực của bạn bè cũ không tương xứng với vị trí mới, người thăng tiến không thể thực sự sắp xếp họ vào hệ thống mới.

Ban đầu là tình nghĩa; càng về sau, bạn bè cũ sẽ cho rằng đó là điều đương nhiên. Nếu người thăng tiến không thể liên tục đáp ứng họ, họ sẽ thất vọng, thậm chí oán giận.

Đây là logic của “công ơn một đong, hận thù một đấu”.

Nếu người thăng tiến ngay từ đầu giữ khoảng cách, bạn bè cũ sẽ chửi là thực dụng; nếu ban đầu quá gần gũi rồi sau đó buộc phải cắt đứt, chi phí “thù hận hóa” có thể còn lớn hơn.

Do đó, dưới cách nhìn lý tính kiểu Machiavelli, người thăng tiến giai cấp thường cần xử lý các quan hệ cũ càng sớm càng tốt:

Có thể tặng vài món quà, biểu đạt tình cũ, nhưng càng sớm thiết lập ranh giới càng tốt. Càng xa dần sớm, chi phí càng thấp; càng cắt đứt muộn, tổn thương càng lớn.

Điều này không có nghĩa con người phải lạnh lùng vô cảm; mà là quan hệ trưởng thành không thể giả vờ như quan hệ tuổi thơ. Quan hệ cũ nếu không thích nghi được với vị trí mới sẽ từ tài sản cảm xúc biến thành rủi ro cấu trúc.

Năm, Những ngoại lệ hiếm: Khả năng điều phối kiểu Võ Tắc Thiên

Tất nhiên, lịch sử cũng có rất ít người không chỉ bước vào tầng lớp mới mà còn điều phối được tầng lớp mới.

Ví dụ như Võ Tắc Thiên sau khi vào cung không chỉ bị môi trường mới định hình, mà ngược lại có thể nhận diện, trọng dụng và cân bằng một nhóm nhân vật mới. Di Renjie là ví dụ rất điển hình.

Nhưng khả năng ấy cực kỳ hiếm. Ngay cả mối quan hệ giữa Võ Tắc Thiên và Di Renjie cũng không phải là quan hệ thân thiết kiểu bạn thơ ấu, mà là quan hệ chính trị, quan hệ sử dụng, quan hệ kiềm chế. Di Renjie luôn giống như một trung thần của Đường, chứ không phải người vô điều kiện tôn thờ gia tộc Võ.

Điều này cho thấy, các quan hệ cao cấp sau tuổi trưởng thành thường không phải là “quan hệ bạn thật”, mà là quan hệ vai trò, quan hệ thể chế, quan hệ lợi ích. Nó có thể bền vững, hiệu quả và kéo dài, nhưng hiếm khi vô điều kiện.

Vì vậy, người bình thường không nên mơ mộng quá mức: chỉ cần chuyển sang môi trường tốt hơn là có thể kết thân tự nhiên với những người “cao hơn”, “chân thành hơn”, “phù hợp hơn”.

Quan hệ mới của người trưởng thành chắc chắn có chi phí, và chắc chắn có điều kiện.

Sáu, Khi suy giảm giai cấp: Hiện tượng hoàng tử sa sút và hiện tượng lưu vong

Suy giảm giai cấp là một dạng bế tắc khác.

Một quý tộc, địa chủ, quan chức, người giàu, trí thức hay người trong hệ thống nếu mất vị trí ban đầu sẽ đối mặt với “hiện tượng hoàng tử sa sút”. Những người từng xoay quanh họ trước đây chưa chắc tiếp tục xoay quanh họ nữa.

Lúc này, cựu thuộc hạ, bạn cũ, họ hàng cũ thường rơi vào vài lựa chọn:

1. Dựa vào chủ mới, thậm chí phản lại và tấn công chủ cũ; 2. Vẫn trung thành với chủ cũ, gánh thêm chi phí và rủi ro; 3. Giữ hình thức, thực tế lại giữ khoảng cách; 4. Đi theo chủ cũ cùng lưu vong hoặc bắt đầu lại.

Sau khi giới quý tộc Ireland bị sức mạnh Anh đánh bại, một phần đã chạy sang Pháp, Tây Ban Nha...; sau khi quý tộc Bạch quân Nga lưu vong, một số giữ được vốn tri thức và chuyển thành nhà văn, sĩ quan, viên chức hay người di cư. Tất cả đều là những trường hợp tái định vị sau khi địa vị suy giảm.

Vấn đề then chốt nằm ở:

Người mất địa vị dễ mắc lỗi nhất là vẫn yêu cầu người khác đối xử với mình theo yêu cầu của bản sắc cũ.

Nếu một người từ công tước, địa chủ, quan chức, sĩ quan trở thành người tị nạn, thất nghiệp, sống nhờ người khác, nhưng vẫn đòi hỏi được tôn trọng theo tiêu chuẩn cũ, họ rất dễ trở nên méo mó, oán giận, khắt khe.

Họ không có khả năng trả thù đúng người đã đánh bại mình, nên có thể dồn cơn giận lên những người vẫn sẵn sàng giúp đỡ họ.

Bảy, Người bất hạnh nguy hiểm nhất không phải vì nghèo đói, mà vì biến dạng nhân cách

Điều nguy hiểm nhất với người bất hạnh không chỉ là mất mát vật chất, mà là mất cân bằng cấu trúc tâm lý.

Người đang ở cảnh thuận lợi có thể khoan dung, rộng lượng, biết lý trí; người trong nghịch cảnh có thể trở nên nghi kỵ, cay nghiệt, nóng nảy. Vì họ đã mất đi phẩm giá bên ngoài, nên càng vội cố gắng duy trì phẩm giá trước người quanh mình.

Chẳng hạn, một người đàn ông vốn là trụ cột gia đình mất việc; vợ đi làm để nuôi gia đình. Nếu ông ta nhận thức đúng thực tế, sẽ xem sự đóng góp của vợ như ân huệ và cố gắng xây dựng lại vị thế của mình. Nhưng nếu không chấp nhận được sự giảm vị trí, ông có thể phản ứng ngược lại: nghi ngờ vợ, bắt bẻ vợ, tấn công vợ:

“Có phải vì giờ em kiếm tiền nên em không còn tôn trọng anh nữa?”

Logic này cũng có thể xảy ra với quân vương, quý tộc, địa chủ, trí thức, quan chức, chủ doanh nghiệp, người nắm quyền gia trưởng. Khi cấu trúc quyền lực cũ sụp đổ, họ không nhất thiết biết ơn người cuối cùng giúp mình, mà có thể coi những người trung thành cuối cùng như nơi phóng thích bực tức.

Vì vậy, nếu muốn làm người trung thành, tử tế, hỗ trợ kẻ khó khăn, vẫn cần cẩn trọng:

Anh muốn cứu một người sắp chết đuối, nhưng người sắp chết đuối có thể bản năng kéo cả anh xuống nước.

Điều này không có nghĩa đừng giúp người khác; mà là đừng đánh giá quá cao bản chất con người, đặc biệt là khả năng tự kiểm soát của con người trong nghịch cảnh.

Tám, Cả người thăng tiến lẫn suy giảm đều cần xử lý quan hệ theo vị trí thực tế

Dù là Cinderella hay hoàng tử sa sút, thực chất đều phải đối diện cùng một vấn đề:

Anh phải xử lý quan hệ theo vị trí thật của mình hiện tại, không theo bản sắc quá khứ, bản sắc trong tưởng tượng, hay vai trò người khác kỳ vọng anh đảm nhận.

Đối với người thăng tiến giai cấp, quan trọng nhất là thiết lập ranh giới càng sớm càng tốt. Bạn cũ không phải không thể giữ, nhưng không thể để quan hệ cũ tràn vào vô hạn trong hệ thống mới. Nếu không, dễ dẫn đến hiện tượng Woodville, hiện tượng Gongsun Hong: quan hệ cũ kéo theo sự gánh nặng lên vị trí mới, còn vị trí mới lại phản tác dụng làm hại quan hệ cũ.

Đối với người suy giảm giai cấp, quan trọng nhất là thừa nhận sự thay đổi vị trí. Việc người khác vẫn tiếp tục giúp bạn không phải đương nhiên, mà là một ân huệ thêm. Bạn cần nhanh chóng tìm việc mới, làm lại, vào một vị trí xã hội mới có thể duy trì nhân cách bình thường.

Nếu bản sắc cũ không thể phục hồi thì đừng dựa lâu vào lòng trung thành cũ để duy trì ảo tưởng. Càng sớm tái định vị, càng giữ được nhân cách; càng chậm thừa nhận thực tại, càng dễ kéo theo mình và cả người đang muốn giúp bạn xuống dốc.

Chín, Quay về cá nhân: làm sao tránh xem “đổi môi trường” như giải pháp vạn năng?

Nếu một người liên tục trải qua:

Mất niềm tin vào con đường chính → Trốn chạy → Đầu tư lại vào hệ thống mới → Mất khớp lại một lần nữa

thì thứ cần cảnh giác nhất không phải là “tôi có không hợp với vòng này không”, mà là:

Tôi có đang biến việc đổi môi trường thành phương án thay thế cho việc né tránh các hạn chế năng lực, cam kết dài hạn và ma sát thực tại hay không?

Ta có thể tách mô hình này thành vài biến số:

1. Xung đột về giá trị

Bạn thực sự mâu thuẫn với giá trị của hệ thống cũ, hay chỉ vì tạm thời thiệt thòi mà giải thích thất bại là do không hợp về giá trị?

2. Nhu cầu nhận diện bản sắc

Bạn muốn bước vào một bản sắc phù hợp hơn, hay qua việc đổi vòng bạn bè để nhận một “bồi đắp tâm lý rằng tôi đã thăng cấp”?

3. Mức chấp nhận rủi ro

Bạn đang dám chịu rủi ro có kế hoạch, hay mỗi khi tích tụ lo âu trong hệ thống cũ thì lại thoát ra một lần để xả áp lực?

4. Thiếu cảm giác kiểm soát

Bạn đổi môi trường vì môi trường mới thực sự có nhiều cơ hội hơn, hay vì môi trường cũ khiến bạn thấy mất kiểm soát, và đổi môi trường giúp phục hồi cảm giác kiểm soát tạm thời?

5. Khó khăn với cam kết dài hạn

Bạn có xu hướng nghi ngờ cả con đường khi gặp giai đoạn tích lũy kéo dài, luyện tập lặp lại, phản hồi thấp?

Những câu hỏi này quan trọng hơn “tôi có nên đổi vòng bạn bè không”.

Chiến lược trưởng thành thực sự không phải là không bao giờ đổi môi trường, cũng không phải là luôn luôn đổi môi trường, mà là trước mỗi lần chuyển hướng hãy hỏi trước:

Lần chuyển hướng này có phải vì cấu trúc bên ngoài thực sự không phù hợp với tôi, hay vì tôi không muốn bù đắp một khoảng trống năng lực nào đó?

Mười, Mô hình quyết định tiếp theo

Nếu muốn mô hình hóa thành một mô hình có thể tái sử dụng, có thể chia thành bốn bước.

Bước một: Xác định vị trí thực tế hiện tại của chính mình

Đừng hỏi “tôi vốn dĩ phải là ai”, mà hãy hỏi “thực tế tôi đang ở vị trí nào”.

Trình độ học vấn, năng lực, thu nhập, nguồn lực, nhân sự quan hệ, tác phẩm, dòng tiền, tín nhiệm xã hội, giai đoạn tuổi đời đều là biến số thực tại.

Bước hai: Đánh giá liệu các quan hệ cũ có còn thích nghi được với vị trí mới hay không

Bạn bè cũ, vòng bạn cũ, bản sắc cũ không nhất thiết phải bỏ hết. Nhưng cần xác định xem chúng có còn hỗ trợ được mục tiêu giai đoạn tiếp theo của bạn không.

Nếu không thể hỗ trợ, thì cần giảm trọng số của chúng trong đời sống.

Bước ba: Đánh giá chi phí của quan hệ mới

Đừng mơ rằng vào vòng mới không tốn giá. Quan hệ trưởng thành mới phải dựa vào trao đổi giá trị, tương tác lâu dài, nhiệm vụ chung và cảm giác biên giới để duy trì.

Bạn mới sẽ không như bạn thời thơ ấu, và tầng lớp mới cũng không tự động chấp nhận bạn chỉ vì bạn muốn bước vào.

Bước bốn: Tách biệt khoảng trống năng lực và vấn đề môi trường

Nếu vấn đề đến từ môi trường, hãy đổi môi trường; nếu vấn đề đến từ năng lực, hãy bù năng lực; nếu cả hai cùng có, hãy bù khoảng trống quan trọng nhất trước, rồi mới chọn môi trường.

Điều nguy hiểm nhất là giải thích mọi thất bại thành “môi trường không hợp mình”. Như vậy, mỗi lần đổi môi trường đều tạo ra phấn khích ngắn hạn, nhưng về dài hạn chỉ là khởi động lại liên tục, không thể tích lũy lãi kép.

Kết luận: Sau tuổi trưởng thành, đổi vòng bạn bè chắc chắn có tổn thất

Đổi vòng bạn bè khi trưởng thành gần như chắc chắn sẽ có tổn thất.

Điều này không có nghĩa không nên đổi. Nhiều khi, đổi môi trường, đổi vòng bạn, đổi hệ thống là cần thiết. Nhưng phải thừa nhận: quan hệ mới không tự nhiên như quan hệ cũ, và tầng lớp mới cũng không tiếp nhận bạn một cách vô điều kiện.

Đối với người thăng tiến giai cấp, quan hệ cũ có thể trở thành rủi ro cho vị trí mới; đối với người suy giảm giai cấp, quan hệ cũ có thể trở thành chỗ dựa cho tự ảo tưởng. Cả hai trường hợp đều cần phán đoán lạnh lùng.

Dấu hiệu trưởng thành của một người không phải là trung thành vĩnh viễn với vòng cũ, cũng không phải là liên tục truy đuổi vòng mới, mà là có thể xử lý các quan hệ thực sự theo vị trí thật của bản thân.

Quan hệ của người lớn không phải cổ tích. Nó giống hơn một hệ thống sinh tồn cần hiệu chỉnh không ngừng.

Hãy thừa nhận tổn thất trước khi nói về lợi ích; hãy thừa nhận vị trí trước khi nói về lựa chọn.

Đọc thêm

• The Social Brain Hypothesis｜Robin Dunbar
• Wars of the Roses｜Encyclopaedia Britannica
• Elizabeth Woodville｜Encyclopaedia Britannica
• Gongsun Hong｜Wikipedia
• Di Renjie｜Wikipedia

Câu hỏi thường gặp

Khung phân tích của bài viết đến từ đâu?

Bài viết chủ yếu tiếp cận từ góc nhìn xã hội học, phân tích giai cấp và quan sát cá nhân, tham chiếu Bourdieu (vốn văn hóa), truyền thống Mácxít và nghiên cứu xã hội đương đại Trung Quốc, chứ không phải là ứng dụng của một lý thuyết đơn lẻ.

Bài viết đang khuyến khích hay phê phán loại hành vi xã hội nào không?

Giọng điệu bài viết thiên về mô tả và phân tích, hơn là phán xét đạo đức đơn giản. Tác giả cố gắng trình bày tính phức tạp của vấn đề cấu trúc, để người đọc tự đánh giá dựa trên trải nghiệm của mình.

Các trường hợp trong bài có mức đại diện như thế nào?

Ví dụ và quan sát có tính gợi mở, nhưng không đại diện cho quy luật thống kê phổ quát. Nên đọc cùng dữ liệu và nghiên cứu rộng hơn, tránh diễn giải quá mức.

Nếu muốn hiểu thêm các chủ đề liên quan thì sao?

Trong mục Quan sát giai cấp của trang này vẫn còn nhiều bài liên quan, bao gồm bối cảnh lao động, vốn tri thức, xung đột gia đình và vốn văn hóa; bạn có thể tham khảo Mâu thuẫn gia đình trong sự lưu chuyển giai cấp và Ảo ảnh của tầng lớp trí thức và vốn văn hóa trong thực quyền.