Tại sao bói toán lại phổ biến: tính di động giai cấp, lo âu cơ hội và cảm giác về số mệnh

Một, Sự phổ biến của bói toán không chỉ là vấn đề mê tín

Sự phổ biến của bói toán, thường không phải là một vấn đề mê tín thuần túy, mà là phản ứng của con người trước một số phận đầy bất định sau khi trật tự giai cấp bị nới lỏng.

Trong một xã hội nơi một người khó thay đổi được hoàn cảnh của mình, số mệnh dù khắc nghiệt nhưng dự báo lại tương đối cố định. Bạn sinh ra ở đâu thì về cơ bản sẽ sống ở đó. Nông dân, thợ thủ công, thương nhân, sĩ nhân, quý tộc đều có quỹ đạo riêng. Một xã hội như vậy tất nhiên bất công, nhưng phần lớn mọi người vẫn biết được họ “nên” ở đâu.

Khi cấu trúc giai cấp cũ bắt đầu nới lỏng, mọi thứ trở nên phức tạp.

Đột nhiên người ta được nói rằng: bạn cũng có thể vươn lên, bạn cũng có thể thành công, bạn cũng có thể trở nên giàu có. Nhưng cơ hội nằm ở đâu, quy tắc thực sự là gì, ai mới là người thực sự có thể đi lên, ai chỉ bị dẫn dắt liên tục vào vòng cạnh tranh nội bộ, những câu hỏi đó không hề minh bạch.

Vì vậy, bói toán bắt đầu có thị trường lớn hơn.

Vì nó không trả lời câu hỏi “thế giới có công bằng hay không”, mà trả lời một câu hỏi trực diện và đau hơn: tôi có có số không? tôi có vận hay không? Tôi có phải người có thể trúng cơ hội?

Hai, Sau khi trật tự giai cấp lỏng lẻo, cảm giác về số mệnh lại còn mạnh hơn

Sự phổ biến của bói toán thường là dấu hiệu của sự giải thể tầng lớp hoặc lo âu tăng lên về tính di động giai cấp.

Trong một xã hội mà thứ bậc tương đối chặt chẽ, cuộc đời của một người về cơ bản được quyết định bởi xuất thân, gia tộc, nghề nghiệp và tầng lớp hôn nhân. Phần lớn mọi người khó vượt ra ngoài quỹ đạo giai cấp của mình, và cũng không nhất thiết sẽ hình dung sâu sắc về khả năng vượt lên.

Ví dụ, trong xã hội phụ quyền truyền thống, nhiều phụ nữ thường kỳ vọng thực tế không phải là xóa bỏ trật tự phụ quyền, mà là cưới được người chồng tốt hơn trong khuôn khổ hiện có. Trong xã hội đẳng cấp phong kiến, trí tưởng tượng phổ biến của người bình thường cũng không phải là đột nhiên trở thành quân vương, mà là kiếm được một kết quả hơi tốt hơn ngay trong vị trí của mình.

Điều này không có nghĩa xã hội như vậy tốt hơn, mà là nó hạ thấp tham vọng của con người, đồng thời hạ thấp sự bất định của họ.

Sau khi xã hội giai cấp tan rã, tình hình lại ngược lại.

Mỗi người dường như đều có thể thăng tiến, và cũng dường như mỗi người đều có thể thất bại. Khi duyên hợp tình thế, một người tầng lớp thấp cũng có thể bất ngờ vươn lên; khi không có duyên, dù nỗ lực cả đời, một người vẫn có thể bị kẹt tại chỗ.

Lúc này, con người không còn chỉ tin vào “định số”, mà bắt đầu tôn thờ “thần số mệnh”.

Số mệnh vì thế không còn là một vị trí tĩnh, mà là cơ hội động: khi nào gặp quý nhân, khi nào chớp được thời cơ, khi nào được cơ chế chọn, và khi nào lại bị thời đại bỏ lại.

Trong xã hội mà con đường thăng tiến vừa mở vừa chưa mở, quy tắc vừa rõ vừa mơ hồ, cơ hội vừa có vừa không, thì bói toán càng dễ lan rộng.

Ba, Cái gọi là “số mệnh” thực chất là một lời giải thích tổng quát cho sự bất định

Trong đời sống thực, thắng bại hiếm khi do một yếu tố đơn lẻ quyết định.

Nền tảng gia đình, cơ hội giáo dục, chu kỳ thời đại, vị trí ngành nghề, quan hệ xã hội, lựa chọn tính cách, biến động chính sách, biến cố ngẫu nhiên, cùng với nỗ lực cá nhân đều ảnh hưởng đến kết quả của một người. Vấn đề là người bình thường rất khó tách từng yếu tố ra riêng, và khó xác định yếu tố nào thực sự mang tính quyết định.

Do đó, “số mệnh” trở thành một lời giải thích tổng quát thuận tiện nhất.

Vì sao có người đỗ đạt, có người không? Vì sao có người làm giàu, có người mất sạch tài sản? Vì sao người này gặp được quý nhân, người kia luôn lỡ mất cơ hội? Vì sao có người nhìn bề ngoài bình thường nhưng lại leo thang không ngừng; người kia rõ ràng không thua kém lại luôn vấp váp?

Khi giải thích thực tại không rõ ràng, lời giải thích về số mệnh sẽ lấp chỗ trống.

Đây cũng là lý do khiến bói toán hấp dẫn: nó nén một thực tại rối loạn thành một hệ truyện có thể hiểu được: thế giới không hoàn toàn vô trật tự, và bạn cũng không hoàn toàn bất lực; chỉ là cục mệnh, vận khí, thời cơ của bạn chưa đến.

Nó vừa giải thích thất bại, vừa giữ lại hy vọng.

Vì vậy nhiều người không phải tin một cách tuyệt đối vào bói toán, mà là không muốn mất đi khung giải thích này. Bởi vì khi mất đi nó, họ phải đối diện với một thực tại trần trụi hơn: nỗ lực không chắc chắn sẽ có phần thưởng, quy tắc không chắc chắn minh bạch, cơ hội không chắc thuộc về bạn.

Bốn, Bói toán và phù thủy: không phải khoa học, mà là kỹ thuật của cảm giác kiểm soát

Bói toán, bói quẻ, chọn ngày, phong thủy, đổi tên—về bản chất đều là một dạng “kỹ thuật tạo cảm giác kiểm soát”.

Chúng khác với khoa học. Khoa học giả định một quy luật phổ quát nào đó và đòi hỏi phải chấp nhận kiểm chứng, điều chỉnh và phản biện. Bói toán và thuật bói thì không như vậy. Chúng giống như một chuỗi quy trình: bạn sắp xếp lá số theo một phương pháp, gieo quẻ, chọn ngày, chỉnh hướng… như thể có thể tác động được một chút vào thế giới bất định.

Vấn đề là những chương trình này thường không có hệ thống chứng minh ổn định, cũng khó bị bác bỏ một cách dứt điểm.

Một lần sai, có thể nói thầy chưa giỏi; một phương pháp không linh, có thể đổi sang một phái khác; một kết quả không xảy ra, có thể giải thích là thời cơ chưa đến, điều kiện chưa đủ, cách vận dụng chưa đúng. Lô-gíc của nó rất đàn hồi, nên rất khó bị phản bác từ bên trong.

Nhưng chính điều đó lại là lý do tồn tại lâu dài.

Đa phần hoàn cảnh của con người vốn đã bất định. Trong bất định, điều người ta khó chịu nhất không phải là thất bại, mà là hoàn toàn không có điểm bấu víu. Cho dù một quy trình chưa chắc đáng tin, chỉ cần nó khiến người ta cảm thấy “mình vẫn còn làm được gì đó”, nó đã có giá trị tâm lý.

Đó là lý do bói toán, dù bị chỉ trích liên tiếp, vẫn rất khó biến mất.

Nó không chỉ là công cụ dự đoán, mà còn là công cụ quản lý lo âu.

Năm, Vì sao chiêm tinh cũng có nền tảng quần chúng

Chiêm tinh, kiểm tra tính cách, phân loại nhân cách tồn tại lâu dài cũng theo cơ chế tương tự.

Con người quả thực có những mẫu hình tính cách khác nhau, và những mẫu hình đó ở mức độ nhất định ảnh hưởng đến hành vi. Một người tự xem mình là anh hùng có thể đặt nặng cam kết, thể diện và vai trò; một người thận trọng, cẩn trọng hơn có thể trong những quyết định lớn nghiêng về né tránh rủi ro. Từ đó suy ra hành vi qua tính cách không phải hoàn toàn vô nghĩa.

Điều đáng ngờ nằm ở nhãn mác.

Việc chia người thành mười hai cung hoàng đạo, hoặc chia theo Kim tinh, Hoả tinh, Thủy tinh, hay các hệ biểu tượng khác, về bản chất đều là gắn nhãn cho khác biệt tính cách. Nhãn mác tự thân chưa chắc đáng tin, và mối liên hệ giữa tháng sinh với nhân cách cũng khó xây dựng quan hệ nhân quả chặt chẽ.

Nhưng nó vẫn thú vị, vẫn có sức lan truyền.

Bởi vì nó biến tính phức tạp của bản tính con người thành những câu chuyện có thể bàn luận, chia sẻ, và nhập vai. Người ta không nhất thiết dùng nó cho các quyết định lớn, nhưng sẵn sàng dùng để giải thích chính mình và người khác.

Các cuộc khảo sát công khai cũng cho thấy hình thái hiện đại của hiện tượng này. Khảo sát năm 2025 của Pew Research Center cho thấy, ở Hoa Kỳ khoảng ba phần mười người trưởng thành ít nhất mỗi năm tiếp cận một trong các hoạt động như chiêm tinh, Tarot hay bói toán, và trong đó một tỷ lệ không nhỏ coi đó chủ yếu là giải trí, trong khi tỷ lệ thực sự phụ thuộc nặng nề vào các quyết định lớn rất thấp.

Điều này cho thấy người hiện đại không hẳn là “càng hiện đại càng không tin”. Sẽ chính xác hơn nếu nói: con người hiện đại vẫn cần một tự sự về số mệnh, chỉ là nhiều khi họ đóng gói nó dưới dạng giải trí, tâm lý, chủ đề giao tiếp xã hội, hoặc khám phá bản thân.

Sáu, Từ chiêm tinh cổ đại đến bói toán hiện đại: con người luôn tìm kiếm trật tự

Xét về lịch sử, con người từ rất sớm đã cố gắng hiểu trật tự loài người qua thiên tượng, lịch pháp, điềm báo.

Tài liệu công khai thường cho rằng hình thức đầu tiên của chiêm tinh có thể truy về Mesopotamia cổ đại. Các ghi chép thiên tượng của Babylon cổ, diễn giải điềm báo và sau đó là truyền thống chiêm tinh Hy Lạp hóa đã cùng tạo thành nguồn gốc quan trọng của chiêm tinh phương Tây.

Điều này cho thấy một điều: sự quan tâm của con người đối với số mệnh không phải hiện tượng chỉ có ở một địa vực hay một thời kỳ nhất định. Chỉ cần con người đối mặt với chiến tranh, dịch bệnh, thay đổi quyền lực, biến động của của cải và bất định về tương lai cá nhân, họ sẽ tìm cách dựng lên một khung giải thích vượt lên trên kinh nghiệm cá nhân.

Trong thời Phục hưng, châu Âu từng chứng kiến sự hồi sinh đối với tri thức cổ điển, triết học tự nhiên, Hermetism, Kabbalah và chiêm tinh học. Đồng thời, cũng có những tiếng nói phê phán chiêm tinh, chẳng hạn như Pico della Mirandola từng viết tác phẩm phản đối việc luận đoán bằng chiêm tinh.

Điều này cho thấy chiêm tinh không tồn tại chỉ vì “người xưa ngu dốt”.

Nó từng đan xen với thiên văn, triết học tự nhiên, quyền lực tôn giáo và quyền lực chính trị trong lịch sử. Người hiện đại quy nó là giả khoa học là kết quả của phân loại tri thức sau này; nhưng trong nhiều xã hội cổ đại và tiền hiện đại, người sử dụng nó thực sự tiếp cận với nó bằng thái độ nghiêm túc.

Một thứ chưa chắc đáng tin cậy vẫn có thể được xem hết sức nghiêm túc trong lịch sử.

Đây là hai điểm cần tách bạch khi hiểu văn hóa thuật số.

Bảy, Vì sao tôn giáo thường phản đối bói toán

Truyền thống độc thần cấp cao thường phản đối bói toán, ma thuật và thờ tượng, và nguyên nhân không chỉ vì “khoa học hay không khoa học”.

Xung đột sâu xa hơn nằm ở đây: bói toán giả định con người có thể, bằng một quy trình nào đó, thăm dò, thao túng hay chiếm lĩnh trước vận mệnh; còn truyền thống độc thần nhấn mạnh rằng thế giới cuối cùng tuân theo ý chí của Đức Chúa, và con người không nên cố điều khiển ý trời bằng kỹ thuật phù thủy.

Trong “Sách Phục truyền” có những kinh văn cấm đoán bói toán, xem điềm, thực hành thuật tà, v.v. Những điều cấm này không chỉ phản ánh lời dạy đạo đức, mà còn phản chiếu cạnh tranh dài lâu giữa truyền thống độc thần với các tín ngưỡng đa thần, thần linh địa phương và truyền thống đoán điềm xung quanh.

Tuy nhiên, đời sống tôn giáo trong thực tế chưa bao giờ sạch sẽ đến thế.

Nhiều người tự nhận là tín đồ tôn giáo vẫn giữ các thói quen mê tín nhỏ: bùa hộ mệnh, bốc thăm xin bùa, chạm gỗ, tránh tà, chọn ngày tốt… và những người theo khoa học lý tính cũng vậy: ngay cả người có học vấn hiện đại, khi đứng trước bệnh tật, thất nghiệp, cái chết, hôn nhân, kỳ thi quan trọng và thất bại đầu tư, họ có thể quay lại trạng thái tâm lý nguyên thủy hơn: mong có điềm báo, mong có câu trả lời, mong ai đó chỉ cho mình bước tiếp theo.

Đây không phải là chuyện “lý trí đánh bại mê tín”.

Đó là nhu cầu của con người đối với tính xác định, rất khó bị buông bỏ dưới áp lực.

Tám, Vì sao xã hội Đông Á đặc biệt coi trọng bói toán

Xã hội Đông Á lâu nay coi trọng kỳ thi, công danh, gia đình, hôn nhân, con đường quan trường và luồng di chuyển của của cải. Việc một người có “phát đạt” hay không không chỉ phụ thuộc vào năng lực, mà còn phụ thuộc vào thời thế, thể chế, quan hệ, chỉ tiêu và cơ hội.

Xã hội khoa cử là một ví dụ điển hình.

Một nho sĩ dù viết bài hay hay không càng quan trọng thì vẫn phải coi thêm xem có vào hạng, có vào tiến sĩ hay không, còn phụ thuộc vào chỉ tiêu, giám khảo, bối cảnh thời sự, khả năng biểu diễn trong kỳ thi và cả may mắn. Với người bình thường, cơ chế này dễ tạo ra cảm giác “số mệnh” rất mạnh: tôi không hoàn toàn không có cơ hội, nhưng cơ hội cũng không hoàn toàn nằm trong tầm tay tôi.

Việc buôn bán làm giàu, kết hôn trong gia đình, di dời chỗ ở, mở cơ sở kinh doanh, thăng tiến quan trường… cũng có tâm lý tương tự.

Xã hội Đông Á bề ngoài nhấn mạnh nỗ lực, nhưng thực ra luôn lâu dài thừa nhận cơ duyên. Một mặt nó nói rằng hãy học hành, hãy phấn đấu, hãy giành giật; mặt khác người ta vẫn thấy rất nhiều kết quả không thể giải thích chỉ bằng nỗ lực.

Bởi vậy, bói toán trở thành lời giải thích bổ sung cho trải nghiệm thực.

Nó nói với con người: sự thất bại của bạn chưa chắc hẳn chỉ vì năng lực, và sự chờ đợi của bạn cũng chưa chắc hoàn toàn vô nghĩa. Bạn chưa mất cơ hội, chỉ là vận chưa đến.

Lời này, tất nhiên, có thể là sự an ủi; cũng có thể là thuốc mê.

Nhưng trong xã hội mà cơ hội không minh bạch, cạnh tranh gay gắt, lối lên rất chật, thì sự an ủi ấy càng có thị trường.

Chín, Vì sao có thể “đúng” được một vài phần mà vẫn chưa chắc hữu ích

Điểm khiến nhiều người thật sự bối rối là: có một số dự đoán của thầy bói có vẻ đúng, vậy đúng rồi thì sao? Tại sao nhiều thầy bói vẫn thường không thành công? Tại sao một xã hội dù mê đọc bói toán vẫn chưa chắc sống tốt hơn?

Chìa khóa là dự báo và thay đổi là hai chuyện khác nhau.

Một người có thể nhìn ra tính cách, hoàn cảnh, lo âu và khả năng tiến triển của bạn không có nghĩa họ có thể đổi được vị trí cấu trúc của bạn. Một người nói bạn đang chịu áp lực lớn, tài chính bất ổn, tình cảm lặp lại quanh quẩn… cũng không có nghĩa họ có thể thay bạn giải quyết được suy giảm ngành, gánh nặng gia đình, rào cản học vấn, phân biệt đối xử thể chế và sự khóa chặt giai cấp.

Nhiều điều nghe có vẻ “đúng” thật ra đến từ phán đoán kinh nghiệm, quan sát tâm lý, kiến thức thống kê và ngôn ngữ mơ hồ.

Một người xem bói lâu năm thấy rất nhiều đời sống tương đồng. Anh ấy đương nhiên có thể đọc ra không ít điều từ tuổi, giọng nói, nghề nghiệp, cách ăn mặc, cách đặt câu hỏi của bạn. Những phán đoán ấy không nhất thiết thần bí, nhưng có thể vẫn có hiệu quả.

Nhưng hiệu quả không đồng nghĩa có thể thay đổi số mệnh.

Biết mình có thể thất bại không có nghĩa tránh được thất bại. Biết mình đang lo âu không có nghĩa thoát được lo âu. Biết mình ở vị trí bất lợi cũng không có nghĩa đột nhiên có nguồn lực.

Đó là nghịch lý của bói toán: nó có thể cho lời giải thích, nhưng rất khó mang lại con đường cấu trúc thực sự.

Mười, Điều đáng quan sát thực sự là vì sao con người cần nó

Phê phán bói toán rất dễ.

Nói nó không khoa học, không thể bác bỏ, dễ bị lạm dụng—những điều đó đều đúng. Nhưng nếu dừng ở đó, ta sẽ bỏ lỡ vấn đề quan trọng hơn: tại sao còn nhiều người vẫn cần nó?

Một xã hội càng có thể đem lại kỳ vọng ổn định cho con người, quy tắc rõ ràng và con đường thăng tiến có thể hiểu được, thì con người càng không cần giao cả cuộc đời cho giải thích số mệnh. Ngược lại, khi thực tại đầy cơ hội không minh bạch, tính di động giai cấp bất ổn và sự khác biệt thắng bại khó giải thích, bói toán sẽ tự nhiên có thị trường.

Bói toán thực sự “ăn” vào điều gì? Nó ăn vào lo âu cơ hội.

Nó ăn vào khát khao thăng tiến của con người, sự phản kháng trước thất bại, nỗi sợ quy tắc không minh bạch, và cảm giác bất lực trước tính ngẫu nhiên.

Vì vậy, sự phổ biến của bói toán không chỉ là vấn đề truyền thống văn hóa, cũng không chỉ là vấn đề tâm lý cá nhân. Nó phản chiếu một thực tại sâu hơn: con người vừa khao khát thay đổi số mệnh, vừa không thể chắc chắn nơi nào là con đường thay đổi đó.

Đó mới là lý do bói toán thật sự phổ biến.

Về công cụ thực tiễn liên quan đến bói toán và quan niệm về số mệnh, có thể tham khảo Công cụ lập lá số Tứ trụ bát tự của trang này và Công cụ bói dịch.

Các câu hỏi thường gặp

Khung phân tích của bài viết đến từ đâu?

Bài viết chủ yếu xuất phát từ góc nhìn xã hội học, phân tích giai cấp và quan sát cá nhân, tham chiếu học thuyết của Bourdieu (vốn văn hóa), truyền thống Mác-xít và nghiên cứu xã hội đương đại Trung Quốc, chứ không phải là áp dụng một lý thuyết đơn lẻ.

Bài viết này có khuyến khích hay phê phán một hành vi xã hội nào không?

Định vị của bài viết thiên về mô tả và phân tích hơn là phán xét đạo đức đơn giản. Tác giả muốn trình bày tính phức tạp của vấn đề cấu trúc; người đọc có thể tự cân nhắc bằng kinh nghiệm của bản thân.

Các trường hợp trong bài có đại diện như thế nào?

Các trường hợp điển hình và quan sát mang tính gợi mở, nhưng không đại diện cho quy luật thống kê phổ quát. Nên đọc kèm dữ liệu và nghiên cứu rộng hơn để tránh suy diễn quá mức.

Muốn tìm hiểu thêm các chủ đề liên quan thì sao?

Trong chuyên mục quan sát giai cấp của trang này còn nhiều bài liên quan khác, gồm các chủ đề về hoàn cảnh lao động, vốn tri thức, mâu thuẫn gia đình và tầng lớp văn hóa, có thể xem tại trang phân loại blog.

Tài liệu tham khảo

• Encyclopaedia Britannica: Astrology
• Encyclopaedia Britannica: How did astrology develop and spread historically?
• Encyclopaedia Britannica: Disputationes adversus astrologiam divinatricem
• Encyclopaedia Britannica: Magic - Supernatural, Western Worldviews, Beliefs
• Bible Gateway: Deuteronomy 18:9-14, NET
• Pew Research Center: 3 in 10 Americans consult astrology, tarot cards or fortune tellers